Lasta
numero
Esperanta Ligilo
Oficiala organo de la
Ligo Internacia de Blindaj Esperantistoj (LIBE)
Numero 6 Junio
2026
Enhavtabelo
Ankoraŭ
kelkaj linioj pri kongresoj.
Iom
pri nia lingvo:
1) ĉu ebkas uzi esperanton perfekte?
2) Nacia influo.
Vivo
sub la "glavo de Damoklo"
La
geologiaj tempoj.
Poeto
de la ĉina Tang-dinastio.
Ĉirkaŭbraku
arbon! (fabelo).
Forpaso.
De
la redaktoro.
Ankoraŭ kelkaj linioj pri kongresoj
Kongresoj de Esperanto ĉiam estas
escepta oportunaĵo por diversaj animrenovigoj
en
pluraj kampoj. Partoprenante tiajn eventojn, ni progresigas
la
posednivelon de nia amata lingvo, interŝanĝas opiniojn kaj
spertojn
kun aliaj homoj, riĉigas nian kapablon percepti kaj kompreni
nian
aktualan, (tiom kompleksan) mondon kaj socion. Tamen, por ke
tiuj
premisoj faktiĝu, nepras, ke la kongresoj estu vaste kaj efektive
partoprenataj.
Ju pli da kontribuoj kaj intervenoj, des pli variaj kaj
plursencaj
estos la eventoj.
Tial, por garantii tiun deziratan diversecon,
indas la apero de novaj
organizteamoj,
homoj kun aliaj vidpunktoj, kun renovigaj ideoj,
kapablaj
orientigi nian movadon novasperte.
Tio
ne estas facila afero, tamen kuraĝprovinda.
Apelaciindas, kaj ke niaj partneraj organizaĵoj
estu pli aktivaj
preni
sur sin la taskon organizi internaciajn venontajn eventojn, no-
me
kongresojn, virtualajn aŭ ĉeestajn,
kaj
ke la tuta blindulesperantistaro kuniĝu, kontribuu, kritiku
kaj
partoprenu. Nia bela lingvo meritas tion!
Joaquim Lagartixa
Nia ĉijara virtuala kongreso
Kiel jam anoncite, nia virtuala kongreso,
titolita "vidhandikapitoj:
sociaj
problemoj", okazos per Zoom de la 6-a ĝis la 8-a de novembro
2026
kaj ĉi-jare ĝin organizos LIBE-estraro.
Pri via propono prelegi pri la ĉeftemo,
bonvolu skribi al Joaquim
Lagartixa:
jlagartixa@sapo.pt'.
Se
vi ŝatus prelegi pri aliaj temoj, proponi kaj sugesti ion novan, aŭ
demandi
pri eventualaj neklaraĵoj, bonvolu skribi al Sophie Renault:
sophie.renault761@gmail.com'.
Vi povas aliĝi ekde nun. Bv sendi al
Sophie Renault viajn datumojn
(retpoŝtan
adreson kaj telefonnumeron).
Pri viaj kontribuaĵoj en la arta
programo bv skribi al Nedeljka
Loĵajiĉ:
nedeljkalozajic@gmail.com'.
Provizora programo
Vendredon, la 6-an de novembro
16:30:
teknika helpo.
18:00:
solena inaŭguro.
18:jj:
enkonduko al la ĉeftemo (Joaquim Lagartixa).
19:00:
paŭzo kun ebleco babili.
20:00:
interkona vespero.
Sabaton, la 7-an de novembro
10:00:
konversacia rondo (Natalia Kasymova).
11:00-12:30:
prelego de Joaquim Lagartixa pri la situacio de vidhandikapuloj en Portugalio.
Tiuj, kiuj ŝatus prelegeti dum 15
minutoj pri sociaj problemoj en
sia lando, bv skribi al Joaquim Lagartixa.
14:00-16:00:
Ĝenerala Asembleo de LIBE.
16:3#-19:00:
aliaj prelegoj.
20:00:
arta programo.
Dimanĉon, la 8-an de novembro
10:00:
konversacia rondo (Natalia Kasymova).
11:00:
prelego pri Raymond Schwartz (Joaquim Lagartixa).
15:00:
solena fermo.
La organiza teamo
Iom pri nia lingvo
Reordigante komputilajn dosierojn mi trovis
du interesajn tekstojn,
kiujn
mi ofertas al niaj legantoj.
Tiuj
tekstoj aperis antaŭ multaj jaroj en la revuo "Esperanto" de
UEA,
sed ili estas ankoraŭ legindaj kaj instruaj. La unuan artikolon
subskribis
nia Otto Prytz kaj do mi aldonos nenion; la duan, de nia
forpasinta
Rob Moerbeek, mi iomete rearanĝis por faciligi la legadon;
en
ĝi estas listo de radikoj, kiujn oni kelkfoje uzas malĝuste, aŭ
kiujn
oni
ignoras, uzante anstataŭe radikojn pli-malpri alisignifajn. Aten-
tu!
ne temas pri la teksto de Rob, kiun aludas Otto en sia artikolo.
1) Ĉu eblas uzi Esperanton perfekte?
Tiutitole Rob Moerbeek skribas sub la rubriko
"Leterkesto" en Esperanto. Pri la "rekcio" (pli bone
"postulado"
aŭ eventuale "regado") de verboj li skribas, ke Zamenhofe
oni
"demandas iun pri io", ne "ion al iu", kaj ke oni
"petas iun fari
ion",
"petas ion de iu", sed ne "al
iu".
Antaŭ nelonge iu faris al la Konsultejo
de la Akademio de Esperanto demandon
ĝuste
pri la konstruo de "peti". Mi mem kontribuis al la diskuto
pri
tiu demando en la retlisto de la Konsultejo, kaj mi permesas al mi
citi
el la respondo, kiun ni donis al la demandinto (la respondoj de la
Konsultejo
cetere de nun estas konsulteblaj de la ĝenerala publiko):
"En Esperanto, malkiel en lingvoj
gentaj, la prepozicioj uzataj por verba
regado
ne estas rigide "kaj ofte arbitre" fiksitajĝ. La Esperantaj
prepozicioj
havas
multe pli klaran bazan signifon, tiel ke la elekto de sintaksa
formo
atribuas certan semantikan interpreton al la esprimo.
Tiurilate
Esperanto estas pli elasta ol la gentaj lingvoj, ebligante specon de
nuancado
ne kreeblan same facile en etnolingvoj.
En unu
Lingva Respondo Zamenhof deklaris, ke ‘instrui iun pri io"
kaj
‘instrui ion al iu" estas same ĝustaj esprimmanieroj.
En petado rolas, krom la subjekto, la
persono, al kiu la peto estas direktata, kaj la petaĵo. Oni povas
doni
al la persono la rolon de rekta komplemento, kaj al la petaĵo la rolon
de
‘pri"-komplemento: peti iun pri io. Sed egale oni povas doni al
la
petaĵo la rolon de rekta komplemento, kaj al la persono la rolon de
"al"-komplemento:
peti ion al iu. Se ni komparas "peti" kun verbo, kiu
esprimas
ion pli fortan ol peto, nome "postuli", ni trovas, ke ĝia plej
normala
konstruo estas "postuli ion _DE iu"; alivorte, la postulaĵo es-
tas
esprimata kiel io, kio "de-iru"
de
la plenumonto. Tiel eblas konstrui ankaŭ "peti": peti ion de iu.
Eĉ
eblas peti informon _ĉE persono aŭ instanco.
Similan elekteblecon principe
prezentas
pluraj aliaj verboj: demandi iun pri io, demandi ion de\al iu;
respondi
demandon, \ respondi personon; respondi al demando, \ respondi
al
persono; danki iun pro io, \ danki iun por io, \ danki ion al iu.
Kaj, efektive, multaj el tiaj malpli kutimaj
formoj aperas jam en la
verkoj
de Zamenhof ("peti ion de iu", "demandi de iu ion",
"danki al
iu")
kaj eĉ en la Fundamento de
Esperanto
("peti de iu").
La nuancado tiel atingebla en Esperanto
ebligas nuanco-riĉecon malgraŭ
la
relativa malmulteco de radikoj en
Esperanto.
Laŭ ĉi tiu vidpunkto, la eblo elekti inter diversaj frazkonstruoj
ne
estas signo de ne-firmeco de la
lingvo,
sed de ĝiaj fleksebleco, elasteco kaj esprimpovo.
Kompreneble, ekzistas multaj faktoroj, kiuj
influas tian kombineblon
kaj
la sencon de la kombinaĵoj. Jen,
ekzemple,
zamenhofaj ekzemploj, kiuj montras, ke "peti al iu" povas
havi
signifon tute alian ol "peti iun":
"Se li jam venis, petu lin al mi."
(Ekzercaro
de la Fundamento de Esperanto). "Mi petas vin sinjoroj,
se
vi estos en Peterburgo, mi petas, mi petas al mi." (La Revizoro).
"Iru,
petu
al vi vazojn ekstere, de ĉiuj viaj najbaroj" (Malnova Testamen-
to).
Tiaj ekzemploj ilustras, ke "peti al
iu", depende de la kunteksto, po-
vas
havi almenaŭ tri malsamajn signifojn!
Tio estas unu el la eblaj klarigoj, kial
"peti ion al iu" estas
relative
malofte uzata: ne temas pri apriora tabuo, tamen "bonaj aŭtoroj"
senkonscie
elektas formon, kiu
subtenas
klaran esprimadon de la intencita senco kaj malebligas misinter-
preton.
Konklude: oni estu tre singardaj rilate
pedantan insistadon pri la
ĝusteco
de nur unu frazkonstruo,
anatemante
ĉiujn aliajn eblajn konstruojn; tamen oni memoru, ke la li-
bero
de elekto ne estas absoluta:
por
klare esprimi sin oni devas eviti konfuzajn, misinterpreteblajn
formojn.
Rob Moerbeek mencias du ekzemplojn de malsama
nombro ĉe substan-
tivo
en Esperanto kaj en iu alia lingvo
(li
uzas la nederlandan por komparo). Unu estas "ferioj", singulara
en
la nederlanda, sed en Esperanto "ferio" en singularo estas unu libera
tago.
La alia estas "statuto",
plurala
en la nederlanda — kaj en multaj aliaj lingvoj. Pri tiuj du ek-
zemploj
mi samopinias kun Rob
Moerbeek,
sed ĝenerale mi opinias, ke ankaŭ pri ĉi tio ni ne estu tro
pedantaj.
Ĉi-rilate mi memoras detalon el prelego
de John ]ells pri la labo-
ro
de vortaristo. Li atentigis, ke
substantivoj
estas klaseblaj laŭ tio, ĉu ili esprimas ion nombreblan
aŭ
ne. Tiuj, kiuj esprimas ion nenombreblan, normale aperas nur en
singularo.
Temas pri vortoj por substanco: "vino", "fero", sed ankaŭ
pri
vortoj por kolektivo: "publiko" (en singularo), konsistanta el plu-
raj
homoj (en pluralo). Sed notu, ke
"ne-nombrebleco"
ne estas absoluta: unu lando povas produkti plurajn bo-
naJn
vinoJn, kaj la publikoJ de
diversaj
landoj povas konduti diversmaniere. John ]ells menciis, ke
verŝajne
Zamenhof konsideris "varo"n kiel ion nenombreblan. Mi
trovas
tion tute kredebla, ĉar la responda rusa vorto "tovar" estas
uzata
kolektive,
do singulare (kaj eble ankaŭ la anglaj "hard]are" kaj
"soft]are"
estas same uzataj). Tamen en la nuna uzo "varo" ŝajnas
samsignifa
kun "artiklo", kaj en PIV mi malkovris neniun spuron de kolektiva
signifo
de tiu vorto.
Ni kompreneble strebu al gramatika ĝusteco
kaj klara esprimado, sed nia
normo
estu tiel vasta, ke ĝi permesu variecon, kaj ke ĝi toleru
neatenditajn
esprimojn. Toleremon vi povas lerni el Lingvaj Respondoj de Zamenhof.
Instruadon de varieco praktikis — laŭ
raportoj en la Esperantaj disaŭdigoj
de
la Svisa Radio — i.a. Claude Gacond en kursoj, kiujn li donis en
La
Chaŭ-de-Fonds. FLORU LA MIL FLOROJ!
Otto Prytz, Akademiano
2) Nacia influo
Estus bele, se Esperanto servus kiel ponto
por lerni la bezonatajn
naciajn
lingvojn ĝis lega aŭ eĉ babila nivelo. Tamen, se ni respektu la
egalajn
rajtojn, ni ne tro trudu niajn naciajn lingvaĵojn en Esperanto-
tekstojn.
Ne ĝenas, se nia lingvouzo havas aromon de nia nacia kulturo,
sed
foje mi kaptas min antaŭ lernomomento. Jen la vorto
"“kafolakto":
naive
mi identigis ĝin kun kafokremo, sed ĝi evidentiĝis "inversa
kafo"
(pli
da lakto ol da kafo). Do, jen perfekta falsa amiko. Ne nur
niajn
samnacianojn ni avertu, sed ĉiujn kiuj provas kompreni niajn
esperantaĵojn:
imagu, se misgusto perdigus bonajn rilatojn.
Konfuzo de similaj radikoj en Esperanto mem
(paronimoj) aldonas sian salon
al
la "kaĉo".
Do mi ekis legi la falsajn amikojn germanajn
kaj francajn: centojn kaj
centojn,
tro por griza kapo. Sed mi konsolis min, ke praktike el la multaj
miselektoj
eblaj realiĝas nur dekoj kaj dekoj. Do, ĉar nederlandanoj sorbas
ankaŭ
anglaĵojn, malpli francaĵojn kaj germanaĵojn, jen
elekto
de falsaj amikoj, kiuj povas mirigi kontaktantojn de nederlandaj,
ĝenerale
eŭropaj esperantistoj. Ĉu vi havas ideon kio
okazas
al jenaj radikoj? ĉiun grupon de
radikoj sekvas la infektitaj
frazpartoj,
samsinsekve.
a) Sorb, adolt, arbitraci, artikl, centr,
dama, pet, departement, rekt:
absorba papero, filmo nur por adultoj,
validas
la arbitra decido, tro kara artikolo,
la
centrala stacio, ĉasparko kun damoj,
demandi
groŝon, apartamento ĉe la jura deparpamento, la direkta metodo.
b) trink, efik, ekonomi, volv, evolu,
konsist, feri,, bazar, for-
mul,
fosili, furor:
drinku vian lakton, efektiva rimedo, la brila
ekonomika situacio,
evolui
ekskolonion, el kiom da volumoj ekzistas via verko?
kiom
da landoj vi vizitis dum via ferio? aĉetu dentbroson en la foiro,
jen
bela formo de la imposta servo, fosilo de mamutido,
via
romano furiozas en la merkato.
c) glit, grenad, ĝeneral, ĝu, vir,
humur, hxor \ korus, instig \ stimul,
instituci,
jubile:
la vojo estas glata, granato ne estas infana
ludilo,
la
generala striko malhelpas la ekonomion, ĝoju vian pension, nur por homoj,
humora
programo, mi kantas en ĥoruso,
ni
incitu la membrojn al plia aktivado,
instituto
por droguloj, vivuo por la jubilanto.
ĉ) ĝuste nun, ĝust, karbon,
kapabl, ĉen, afer \ kaŭz, kilogram,
kin,
komision, kompleks:
mi ĵus manĝas, estas la justa horo
por tio,
karba
monooksido estas kaŝmurdanto, li frue montris sportajn kapacitojn,
jen
la urbestro kun sia kateno, ĉu vi defendos nian kaŭzon?
kiom
da kiloj vi pezas? ĉu ni vizitu kinon?
la
planada komisio serĉas kunlaboron, tamen facilaj komplikaj verboformoj..
d) reg, mastr, ekzempler, respond, kort,
kortum, kultiv, scivol,
ter,
teren, instru, liter, lupe:
kiu nacio kontrolas la marojn? mi mendas
kopion de la jarlibro,
la
enspezoj devus korespondi kun la investoj,
tiun
juĝaferon decidos la alta kortego, kaŝkulturado de kanabo,
tiu
kurioza viro spionas nin, pro la fuŝreaktoro poluiĝas la apuda lando,
bv. lerni al ni orientiĝi,
tiel
malgrandajn leterojn mi ne plu povas legi,
filatelisto
bezonas lupon por pristudi siajn poŝtmarkojn.
e) material, bazar \ vendoplac, mediat \
komunik, ignor, nom, roman,
ofic,
original, patr, pastr \ vikari:
sufiĉa materia kolekto por disertacio,
ni
vizitu la merkaton por florbukedo,
ĉu
la medioj jam raportis pri nia jubileo?
negi
diskriminacianton estas bona taktiko,
la
estraro nomiĝis lin estrarano,
tiu
dika novelo kostas tro da tempo, ĉu estis malvarme en la ofico?
la
origina teksto estas pli longa ol la
traduko,
mi
lernis Esperanton hejme de miaj parencoj,
la
pastoro absolvis la konfesinton.
f) pensi, plen, farb \ kolor, plast, pram,
prem, premi, pruv,
pulvor,
polv:
kiel pensionito mi legos miajn librojn, helpu
plenumi la aliĝilon,
ne
pentru la vendotajn oranĝojn verdaj, kie estas mia plastika pluvmantelo?
per
la ponto ni veturu trans la riveron, nun presu la maldekstran klavon,
kiu
gajnis la ĉefprezon? bv. provi ke vi pravas, elĉerpiĝis la
lavpudro,
kiom
da pulvo kovras niajn librojn!
g) poent, pens \ medit, kompens, reklamaci,
el rezult -n, salon,
elekt,
sent \ sens, serv, lern:
kiom da punktoj vi kolektis en via ekzameno?
en
la prizono eblas iom reflekti niajn agojn kaj farojn,
pluraj
nacioj devus rekompenci militvidvinojn,
se
vi havas plendojn reklamu ĉe la administrantaro,
la
Bela surprizo rezultis en Amuziĝon, ni eniris la koncertan salegon,
kandidatojn
oni severe selektu, mi perdis la sencon pri direkto,
la
servico de la garaĝo estis minimuma, en tiu skolo oni studas lingvojn.
ĝ) kalson, soci, norm, tem, esplor,
statut, ŝarg, tapiŝ, tend,
terur,
valid:
vestita en slipeto kaj mamzono ŝi
agrable sunumiĝis,
nia
societo malhavas la necesan solidarecon,
PIV
kaj PAG restas niaj standardaj konsultverkoj,
kiun
subjekton traktos via prelego?
niaj
reserĉoj aperigis la ekziston de novaj elementoj,
ŝanĝiĝis
la statutoj de nia asocio,
bv.
reŝarĝi nian akumulatoron, la dika tapeto dampis la bruon de niaj paŝoj,
la
okupada movado bezonas pli da tentoj,
sonis
teroriga knalo, ĉu ĉi tiu trajnbileto ankoraŭ valoras?
Rob Moerbeek
Vivo sub la "glavo de
Damoklo"
Multaj viddifektitoj opinias, ke ilin iuj
sciencaj fakoj tute ne
kon
cernas, ĉar ilia handikapo ne ebligas percepti ilin, aŭ iliajn
rezultojn.
Sed
tio estas eraro. Vole, nevole multaj el ĉi tiuj fakoj certagrade
influas
nian vivon kaj nin rekte koncernas. Ekzemplo estas precipe
astronomio.
Ĝiaj ekkonoj sendube koncernas nin ĉiujn, ĉar ni vivas
sur
planedo, ĉirkaŭ kiu tra la spaco moviĝas miloj da objektoj
influataj
per
gravito de la Suno kaj aliaj planedoj de nia sunsistemo. Sur la
Teron
ĉiujare falas tunoj da kosma polvo kaj ofte ankaŭ pli grandaj
pecoj
da materio. Do informoj pri ĉi tiu fako certe povas esti interesaj
ankaŭ
por vidhandikapitoj.
La vojon de la tero transiras planedetoj, el
kiuj iuj estas amaso
da
makadamo kun glacio, la aliaj estas ŝtonegoj aŭ objektoj el metaloj.
En
la historio de nia planedo okazis
pluraj, kelkaj eĉ fatalaj katastrofoj
devenintaj
el la kosmo. La tera surfaco atestas pri tiuj eventoj.
Sur
ĝi troviĝas centoj da diversgrandaj krateroj, kiuj devenas el
pasintaj
geologiaj epokoj. La plej granda, ĝis nun malkovrita, troviĝas
en
suda Afriko. Ĝi havas diametron de 300 kilometroj. Iom malpli granda
estas
en Kanado (nur 250 km-ojn). Kelkaj aliaj atingas diametron
de
cento da kilometroj. Tio signifas, ke la falintaj objektoj estis
vere
gigantaj. La postsekvoj plurfoje preskaŭ ekstermis la vivon sur
nia
planedo. Tamen nia ekzisto atestas pri tio, ke la vivo ĝis nun
ĉiam
kapablis konservi almenaŭ iun sian parton, kiu ebligis pluan,
kvankam
ŝanĝitan evoluon.
La tera surfaco estas geologie aktiva, ĝin
daŭre transformas
diversspecaj
procedoj kaj efikoj de la vetero.
tial
multaj spuroj de pasintaj katastrofoj jam malaperis pro movoj
de
la kontinentoj kaj ŝanĝoj de la fundo de la maro. Tamen multe da
krateroj
ekzistas ĝis nun kaj fariĝis objektoj de esplorado, ĉar
multaj
tie trovitaj elementoj, precipe metaloj kaj specifaj hxemiaĵoj, kiuj
sur
nia planedo ordinare ne ekzistas, enhavas informojn pri iama
impakto
(*) kaj pri tio, kiam ĝi okazis kaj kion ĝi kaŭzis.
Kiel estis dirite, en historio de la tero
okazis kelkaj vere
grandegaj
katastrofoj, kiuj minacis ekstermi la vivon sur la planedo. la
lasta
el tiuj ekstremaj eventoj okazis proksimume antaŭ 66 milionoj da
jaroj.
Sekve de ĝi malaperis kvindek ĝis sepdek kvin procentoj da plantoj
kaj
vivantaĵoj, depende de la kontinento kaj loko.
La malkovrado de la spuroj de tiu konkreta
katastrofo komenciĝis en
sepdekaj
jaroj de la pasinta jarcento. Tiam la usona geologo ]alter
QAlvarez
dum siaj esploroj malkovris en italio du tavolojn de kalciŝtona
roko,
kiujn horizontale dividis unucentimetra tavolo da argilo. Li
konstatis,
ke en la suba ŝtono estas troveblaj
multaj ŝtoniĝintaj vivantaĵoj,
sed
en la supra ilia apero estas nur sporada. Tio signifas, ke
la
argila tavolo estas limo inter du tute diferencaj epokoj. Ĝia konsisto
vekis
lian intereson kaj li petis helpon de sia patro, Luis Alvarez,
Nobelpremiita
fizikisto. li bezonis analizi la konsiston de la argilo.
Kiam
oni analizis la materion, montriĝis, ke ĝi enhavas pluroble pli
da
iridio, ol estas normale en la terkrusto. Kontraŭe tiu elemento
abunde
troviĝas en diversaj kosmaj objektoj. (En tiuj ankaŭ troviĝas
multe
pli da plateno, nikelo kaj aliaj raraj metaloj.) En la argilo
oni
malkovris ankaŭ nanodiamantojn kaj etajn globetojn da vitrozaj
kugletoj.
Ĉi tiuj ekestas dum ekstremaj temperaturo kaj premo. kiam
estis
trovita la sama tavolo en la samtempa geologia situacio sur aliaj
lokoj
de la mondo, oni konjektis, ke
tiujn
spurojn povis postlasi granda tutmonda
katastrofo, iu ekstertera
objekto,
kiu en mezozoiko, fine de ĝia lasta parto, kretaceo, falis sur
nian
planedon kaj ekstermis grandan parton de
la surtera vivo.
Kompreneble ĉi tiu koncepto vekis neajn
reagojn de aliaj sciencistoj.
precipe
paleontologoj ne volis akcepti fakton, ke la solvon de ilia
esplorado
pri kialo de formortado de vivantaĵoj fine de kretaceo, kiun ili
serĉis
dum pluraj jardekoj, sukcese malkovris dum kelkaj semajnoj iu
fizikisto.
Daŭris sufiĉe longe ĝis oni
ekkomprenis, ke la problemo kunigas
kelkajn
sciencajn branĉojn, kiel paleontologion, geologion, fizikon,
geofizikon,
astronomion, sed ankaŭ statistikon ktp. tial oni organizis
kelkajn
konferencojn, dum kiuj oni komune serĉis solvon de ĉi tiu
kompleksa
problemo.
La jaroj pasadis kaj oni malkovradis novajn
kaj novajn pruvojn pri
vera
praveco de la konkludo, ke la Tero estis antaŭ 66 milionoj da
jaroj
atakita de eta planedo, kosma objekto, kies grandeco estis
ekstrema.
Amasiĝntaj pruvoj montris, ke ĝi
havis diametron de minimume dek
kilometroj.
Ĉi tiuj faktoj estis iom post iom akceptitaj de plimulto da
sciencistoj,
sed oni ĝis fino de la sepdekaj jaroj de la pasinta jarcento
ne
trovis krateron, kiu havus supozatajn parametrojn.
Tamen la loko mem estis jam sufiĉe longe
konata. Ĝi troviĝas en meksika
Golfo.
Sed kiel sekreton ĝin kaŝadis naftoesplorista kompanio de
Meksiko
kaj ankaŭ armeaj servoj.
Fine
tamen la sciencistoj sukcesis trovi ne nur la krateron, sed ankaŭ
multajn
postsekvajn spurojn proksime de Jukatana marbordo. la kratero,
kies
diametro atingas preskaŭ 200 kilometrojn, troviĝas en la ĉeborda
maro.
Laŭ proksima havenurbo puerto Chiĉulub ĝi ricevis la nomon chi-
ĉulub
(prononcu ĉikŝulub). kiel unu el pluraj pruvoj, kiu atestas,
ke
temas pri la ĝusta loko, oni trovis silikajn pecojn, kies strukturo
estis
ŝanĝita per ekstrema temperaturo kaj premo. similajn ŝanĝojn
povas
postlasi nur atomaj eksplodoj aŭ kosmaj eventoj. Da spuroj
kompreneble
estis multe pli.
La katastrofo estis neimageble granda kaj
kompleksa. La planedeto
alflugis
ekde sudoriento per rapideco, kiu kelkoble superis rapidecon
de
la sono. Ĝi enprofundiĝis plurajn kilometrojn en la teron kaj en la
maro
igis kelkcentmetran ondon, kiu plurfoje ĉirkaŭis la terglobon. la
kolizio
levis en la aeron milionojn da tunoj de materio, igis ekstreman
temperaturon,
tertremon kaj ventegon. La sekvoj trafis unuavice la
nordan
amerikon kaj pro la nordokcidenta direkto kaj turniĝado de la
terglobo
ili atingis ankaŭ ceterajn kontinentojn. Ssur la tero ekflamis
incendioj,
kies produktoj venenigis la aeron kaj ombrumis la sunradiojn.
Dum
longa tempo sur teron faladis acidaj pluvoj, polvo kaj ŝtonoj. pro
la
densaj nuboj estis ege limigita fotosintezo kaj
komenciĝis tutplaneda vintro.
Grandaj bestoj ne povis travivi ĉi tiujn
kondiĉojn. dum ne tro longa
tempo
pereis dinosaŭroj kaj ĉiuj grandaj bestoj. Travivi ĉion povis
nur
vivantaĵoj, kiuj sukcesis por iom da tempo kaŝiĝi profunde en la
akvo
aŭ sub la tero.
La novajn kondiĉojn por sia evoluo
eluzis algoj, filikoj kaj muskoj.
La
situacion superis multe da vivantaĵoj, kiujn ni eĉ nuntempe konas,
ekzemple
pluraj insektoj kiel libeloj, formikoj, sed ankaŭ iuj fiŝ-
specoj,
lacertoj, helikoj, birdoj kaj mamuloj. La mamuloj iom post iom
okupis
lokojn, kiujn liberigis dinosaŭroj....
De tempo al tempo oni en amaskomunikiloj
anoncas, ke la teron preterpasis iu kosma objekto. plurajn
oni
konas, aliajn novajn oni malkovras. la svarmado de objektoj en la
spaco
estas neimageble komplika. Do multaj projektoj serĉas eblojn, kiel
defendi
nian planedon. En lastaj jardekoj ekestis kelkaj filmoj, kiuj
prilaboras
la temon, kiel aspektus la mondo post kosma aŭ atoma
katastrofo.
Tamen filmo estas nur filmo. La realo
certe estus io tute alia,
absolute
neimagebla.
Do nin vere ĉiam io simila minacas kaj
tial estas vera stultaĵo, se la
homaro
al ĉi tiuj naturaj danĝeroj aldonas propran malsaĝan konduton aŭ
detruajn
eltrovaĵojn.
Inspirite de la libro "La lasta tago de
la mezozoiko" de Vladimir Socha.
Jiri Jelinek
(*)
impakto: fortega kunpuŝiĝo.
La geologiaj tempoj
Por scivolemaj legantoj mi aldonas tabelon de
la geologiaj tempoj.
Post
la komencaj nebulaj tempoj komenciĝas bone ordigita listo el tri
eraoj
konsistantaj el pluraj epokoj; ĉiu epoko konsistas el pluraj
aĝoj.
Por ĉiu tempo estas indikitaj la komenciĝo kaj la finiĝo en
milionoj
da
jaroj antaŭ la nuna tempo: tiuj nombroj ne estas la samaj en ĉiuj
troveblaj
geologiaj tekstoj, sed unu kalendaron ni devas ja elekti!
azoiko:
4500-1100 (antaŭkambrio);
proterozoiko:
1100-520 (vd. supre);
paleozoiko:
erao (520-185): el 6 epokoj;
kambrio, epoko, 520-440;
ordovicio: epoko, 440-360;
silurio: epoko, 360-320;
devonio; epoko, 320-265;
karbonio: epoko, 265-210;
permio: epoko, 210-185;
mezozoiko:
erao (185-60): el 3 epokoj;
triaso: epoko, 185-155;
ĵuraso: epoko, 155-130;
kretaceo: epoko, 130-60;
kenozoiko:
erao (60-0): el 2 epokoj;
terciaro: epoko (60-1): el 5 aĝoj;
paleoceno: aĝo, 60-50;
eoceno: aĝo, 50-40;
oligoceno: aĝo, 40-30;
mioceno: aĝo, 30-12;
plioceno: aĝo, 12-1;
kvaternaro: epoko (1-0): el 2 aĝoj
plejstoceno, aĝo, 1-0,02
holoceno, aĝo, 0,02-0 (la nuna aĝo)
Poeto de la ĉina tang-dinastio
La Dinastio Tang (618-907) estis unu el la
plej brilaj periodoj
en
la ĉina historio. Tiam poezio fariĝis tre populara. La poezio de
tiu
dinastio ĝenerale sekvis tre precizajn regulojn rilate al metriko,
rimoj
kaj strukturo. La Plena Kolekto de Tang-Poezio aperis longe
poste,
inter 1705 kaj 1706. Ĝi enhavis pli ol 48.900 poemojn verkitajn
de
pli ol 2.800 poetoj.
Unu el la plej bone konataj poetoj estis Bai
Juyi (772-846). Li
naskiĝis
en norda Ĉinio, kiam la dinastio komencis malfortiĝi post
milita
ribelo. Jam en sia junaĝo, li sukcesis en ekzameno por ricevi
oficon
en la ĉefurbo. Tie li spertis la politikan malfortiĝon, koruptecon
kaj
misorganizadon, kaj la suferojn de la popolanoj. Li koleris pro so-
ciaj
maljustasoj kaj malkaŝe kritikis la koruptecon de oficistoj. Tio
tamen
alportis al li malamikojn, kaj li estis forsendita al Xunyang,
nuntempe
Jiujiang, en suda 5inio en 815.
Dum la restantaj jaroj de sia vivo, Bai
okupis oficojn en multaj
lokoj
kaj klopodis labori por la publika bono. En Hangzhou, bela
urbo
en suda Ĉinio, li prizorgis la konstruadon de digo ĉe la Okcidenta
Lago por reguligi la akvonivelon,
malhelpi
periodojn de troa sekeco, kaj faciligi akvumadon de la kampoj.
Memore
al li, tiu digo ĝis hodiaŭ havas la nomon "Digo Bai".
Eble lia plej grava kontribuo al la ĉina
literaturo estas poemoj de
sociaj
kaj politikaj kritikoj. Kunlabore kun sia amiko Yuan Zhen,
Bai
fondis la movadon Nova Yuefu.
La
vorto Yuefu signifas "Muzika oficejo", kaj ĝi rilatis al ŝtata
institucio,
kiu kolektis popolajn kantojn kaj poemojn por muzika prezentado
ĉe
la kortego. La poezio de Yuefu havas jenajn kvalitojn: 1)
ĝi
uzas popolan lingvaĵon kaj realismajn temojn; 2) ĝia formo estas
pli
libera ol tiu de la poezio de Tang kaj ebligas pli riĉan esprimadon.
La poezia movado de Bai havis klaran celon:
atenti pri la socia
funkcio
de poezio, ĉar la poeto opiniis, ke tio jam perdiĝis en lia
epoko.
En letero al Yuan Zhen, Bai skribis, "Artikoloj devas esti
verkitaj
por la epoko, kaj poemoj verkitaj por sociaj aferoj."
Ĉirkaŭ la jaro 800, li finverkis
sian soci-kritikan poemaron, Kolekto
de
Nova Yuefu, kiu enhavis 50 poemojn. El ili la plej konata poemo
estas
"Maljuna Ligno-karbisto", kiun ĉiu ĉino lernas en la
lernejo.
Ĝi
temas pri maljuna karbovendisto, kiu, post pena laboro, estas
devigata
de la palacaj eŭnukoj vendi sian
tutan ĉaron da karbo kontraŭ malmulta pago.
Jen rakonto pri Bai: Finverkinte poemon, li
ofte voĉ-legis ĝin al infanoj
kaj
maljunuloj, kaj demandis, ĉu ili komprenas la poemon. Se ili
respondis
"ne", Bai reverkis la poemon, ĝis ĝi estis facile
komprenebla
por
ĉiuj. Eĉ hodiaŭ, pli ol mil jarojn poste, multaj el liaj poemoj
ankoraŭ
restas klaraj.
Alexander Shenghao Hu
Ĉirkaŭbraku arbon!
(fabelo)
Viro havis en sia ĝardeno tre altan kaj
dikan arbon. La arbo estis
bela,
eĉ belega. Ĝi ombris la plej grandan parton de la ĝardeno kaj eĉ
parton
de la strato ekster la ĝardeno, io, kio plaĉis al veturigantoj,
kiuj
restadigis siajn aŭtomobilojn ekster la barilo de la ĝardeno,
en
la malvarmiga ombro de la belega kaj grandega arbo.
La viro, kiu loĝis en la domo situanta
en la ĝardeno, eĉ amegis tiun
belegan
arbegon. Kaj ĉiuj en la sama strato amis la arbon. Ĝi estis do
arbo
amata, kaj tio ne povas esti malbona.
Pasis la jaroj, tio ofte, fakte ĉiam
okazas, kaj la arbo fariĝis eĉ
multe
pli grandega. Kaj, mi supozas, ke mi ne bezonas diri tion al vi,
sed
tiu grandega arbego eĉ tre soifis, kaj soifantoj trinkas akvon.
Do,
la giganto trinkegis ĉiun guton da akvo troviĝanta en la ĝardeno.
Nu
bone,
sed montriĝis baldaŭ poste, ke tio tamen ne estas bona, ĉar
forvelkis
kaj
mortis ne nur la gazono, sed ankaŭ ĉiuj arbustoj kaj floroj.
La kompatinda viro vere ne sciis, kion nun
faras saĝulo. Ĉu mortigi
sian
amikon, la grandegan arbegon?
Ne,
tion ne faras bonulo. Oni ne mortigu! Kaj cetere, la veturigantoj
treege
ŝatas la aŭtomobilrestadigejon sur la strato tuj ekster la
ĝardenbarilo.
Do, iom post iom la tuta ĝardeno estis
formortinta. Kaj neniu rajtas
mortigi.
Vivis nur la grandega arbego, kaj la malesperanta viro estis
vidata
de siaj genajbaroj akvumi per fleksebla ĝardena tubo el plasto
sian
bonan amikegon. La arbo vivis ankoraŭ longe kaj feliĉe. Sed iun nokton
blovegis
kaj la kompatinda kaj senhelpa arbego perdis kvar el siaj
fortaj
branĉoj. La ventego portis la dikegajn branĉojn tra la aero kaj
faligis
ilin sur unu el la aŭtomobiloj, kiuj estis restigitaj tie
ekster
la barilo de la ĝardeno. Bedaŭrinde okazis granda damaĝo al la
aŭtomobilo.
Estis decidite de tiuj, kiuj regas, ke la arbego ne plu
rajtas
daŭrigi sian vivon. Vi, miaj gelegantoj, certe miras, ke iuj rajtas
tiel
decidi pri la rajtoj de aliaj, sed bedaŭrinde tiuj, kiuj regas,
permesas
al si decidi la sorton de aliaj. Espereble post cent aŭ ducent
jaroj
ni homoj estos almenaŭ iomete pli inteligentaj.
Venis iu viro, kiu prezentis sin kiel
arbokuraciston. Li ekzamenis la
arbegon
kaj konstatis, ke ĝi tre terure suferas de iu terura malsano,
eĉ
fimalsanaĉo. Do, iun tagon alvenis du viroj kun grandegaj motorizitaj
segiloj.
La viro, kiu posedis la arbegon, emocie adiaŭis sian
grandegan
amikegon, kaj la arbego same emocie adiaŭis sian multe
malpli
grandan amikon. Tamen la malpli granda amiko, tiu estas la viro
loĝanta
en la domo en la ĝardeno de la grandega arbego, ne estis tre mal-
granda,
kvankam li kompreneble estis multe malpli granda ol la arbego.
Unu viro grimpis supren al la su pro de la
arbego kaj per sia segilo
forsegis
malgrandan pecon de unu el la supraj branĉoj. Tio ege doloris
la
arbegon, kiu ne sciis kiel defendi sin. La branĉopeco falis
malsupren
ĝis la tero. La alia viro portis ĝin al granda ŝarĝaŭtomobilo
malplena,
sed la plano estis ke ĝi kiom eble plej baldaŭ pleniĝu!
La viro, kies arbego ĝi estis, ne povis
ion ajn fari por helpi. Kun
larmoplenaj
okuloj li pensis pri tempoj pasintaj, antaŭ ducent aŭ
eble
nur cent jaroj, kiam oni punis tiujn, kiujn oni ne plu amas, se oni
entute
iam ajn amis ilin, unue forhakante per adzo la brakojn, tiam la
gambojn,
kaj fine ankaŭ la kapon.
Nun
oni ankoraŭ tion same faras, sed forsegante unue la kapon. Ĉu io
ŝanĝiĝis,
ĉu ni intertempe fariĝis almenaŭ iomete pli bonaj, jen grava
demando
respondinda.
La laborego estis, pro la motorizitaj
segiloj, fakte segilegoj, tre
bruega.
Certe tio ne plaĉis al la genajbaroj, kiuj estis devigataj
resti
interne de sia domo, ferminte ĉiujn
siajn pordojn kaj fenestrojn!
Kelkajn
horojn poste, eble kvar aŭ ses, la laborego estis finita kaj la
arbego
mortinta. Benu ĝin! La viro en la mortinta ĝardeno povis nun, la
postan
tagon, komenci sian laboregon. Li devis ekde nun eksemi novan
gazonon,
planti novajn florojn, arbustojn ktp. Pasis la jaroj.
La
ĝardeno refoje kreskis. Aperis floroj, staŭdoj kaj arbustoj. La viro,
kiu
loĝis
tie, fariĝis iom post iom multe pli feliĉa. Li iris de planto al
planto,
parolante kun ĉiu el ili.
Iun
matenon, kiam li parolis kun iu el la arbustoj, kiu estis tre belega,
li
subite ekploris. Li estis konstatinta, ke la spirito en la arbusto
estas
tiu sama, kiu antaŭ jaroj elligniĝis el la granda giganta
arbego.
Nun ĝi, je la grandega ĝojo de ambaŭ, enligniĝis en la plej
belegan
arbuston
de la ĝardeno!
Bob Felby
Forpaso
Karaj geamikoj, kun profunda bedaŭro mi
informas, ke la 15-an de
majo
2026 post grava malsano forpasis nia kara amiko kaj samideano
Nikolaj
Osipenko (Rusio) en sia 85-a vivjaro.
Denove ni perdis longjaran, fidelan
entuziasmulon de la Internacia
Lingvo
kaj veran, helpeman amikon, ĉiam vivoplenan kaj bonhumoran. Lia
sprita
rakonto en la lasta LIBE-konkurso estis premiita.
Kiel instruisto pri matematiko kaj fiziko
Nikolaj dum 24 jaroj
sukcese
laboris en Turkmenio, kune kun aliaj entuziasmuloj fondis en la
porblindula
lernejo muzeon de Vasilij Eroŝenko kaj kolektis interesajn
rememoraĵojn
pri la restado tie de la fama edukisto kaj verkisto.
Ankaŭ ni en niaj koroj konservu helan
memoron pri nia kara
forpasinto.
Anatolij Masenko
De la redaktoro
Karaj legantoj, lastatempe mi konstatis, ke
ankaŭ redaktoroj, kiel
ĉio
vivanta, maljuniĝas kaj samtempe fariĝas malpli laborpovaj sen ke
samtempe
pliiĝu la ripozpovo. Kion fari? Necesas rezigni pri la tasko.
Bonŝance
mi povas fari tion sen timo, ĉar mi scias, ke nia revuo povos
nur
pliboniĝi, fariĝante pli varia, pli informa kaj pli distra. La
redaktadon
transprenos, ekde la septembra numero, nia helpsekretariino Nedeljka
Loĵajiĉ,
al kies retpoŝta adreso bonvolu sendi viajn kontribuaĵojn
por
la revuo. La retadreso estas: nedeljkalozajic@gmail.com; Estu kun-
laboremaj;
eĉ kiam ne povas alsendi ion interesan, memoru ke eĉ simplaj
komentoj
aŭ reagoj utilos al ŝi por pli bone orientiĝi en sia laboro.
Miaflanke, mi dankas ĉiujn, kiuj fidele
kaj atente legadis la revuon
kaj
varme instigas ilin daŭrigi same. Ni rajtas fieri pri nia revuo:
ĝi
vivas nun sian centdudekduan jaron. Se ne ekzistus la religia revuo
"Espero
katolika", aperanta ekde 1903, Esperanta Ligilo estus la
plej
longviva periodaĵo en Esperantujo.
Via dankema eksredaktoro
kompletigaj informoj pri "Esperanta
Ligilo"
Redaktoro:
Pier Luigi da Costa
via
S. Maria del Giudice
IT-55100
Lucca
Italujo
R.p.:
dacostapl(ĉe)gmail.com
komputilbrajla
asisto: J. Jelinek
Roztocka
1001
CZ-514
01 Jilemnice,
Ĉeĥio
r.p.:
lunalumo(ĉe)atlas.cz
tel.:
+420-481 543 200
administrantino:
Milena Jelinkova
Roztocka
1001
CZ-514
01 Jilemnice,
ĉeĥio
r.p.:
lunalumo(ĉe)atlas.cz
tel.:
+420-481 543 200
por
ricevi la revuon retpoŝte
skribu al: masenkoai(ĉe)mail.ru
kasisto:
Pier Luigi da Costa
via
di S. Maria del Giudice 2369
IT-55100
lucca, Italio
r.p.:
dacostapl(ĉe)gmail.com
banka
konto
IT67C
01005 13702 0000 0000 2799
je
la nomo "Da Costa LIBE"
ĉe
Banca Nazionale del Lavoro (mallonge BNL) en Lucca
UEA-konto
de LIBE: libk-p
jarkotizo:
15 eŭroj
La
lasta numero de "Esperanta Ligilo" legeblas ankaŭ
en
la retejo de LIBE: www.libe.info